Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.
rel=nofollow

Kerstman: verschil tussen versies

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
(detoneren = ontploffen. Vertaalfout???)
Geen bewerkingssamenvatting
 
Regel 15: Regel 15:
[[Bestand:Old Christmas riding a goat.gif|thumb|200px|Father Christmas en de [[joelbok]]]]
[[Bestand:Old Christmas riding a goat.gif|thumb|200px|Father Christmas en de [[joelbok]]]]
|}
|}
--->De '''Kerstman''' is een [[Folklore|folkloristisch]] figuur die rond de [[Kerstmis|kerstperiode]] cadeautjes uitdeelt aan kinderen.  
--->De '''Kerstman''' is een [[Folklore|folkloristisch]] figuur die rond de [[Kerstmis|kerstperiode]] cadeautjes uitdeelt aan kinderen.


De meest gebruikte verbeelding is Santa Claus, die ontstond in de [[Verenigde Staten]]. Dit figuur wordt voorgesteld als een [[Obesitas|gezette]] oude man met een lange witte [[Baard (haargroei)|baard]] en gekleed in een rood pak. Santa Claus is onder meer terug te voeren op de figuur van [[Sinterklaas]], die door [[Nederlandse koloniën|Nederlandse kolonisten]] werd meegenomen naar [[Nieuw-Nederland|Noord-Amerika]]. Hij is een [[personificatie]] van het kerstfeest geworden.
De meest gebruikte verbeelding is Santa Claus, die ontstond in de [[Verenigde Staten]]. Dit figuur wordt voorgesteld als een [[Obesitas|gezette]] oude man met een lange witte [[Baard (haargroei)|baard]] en gekleed in een rood pak. Santa Claus is onder meer terug te voeren op de figuur van [[Sinterklaas]], die door [[Nederlandse koloniën|Nederlandse kolonisten]] werd meegenomen naar [[Nieuw-Nederland|Noord-Amerika]]. Hij is een [[personificatie]] van het kerstfeest geworden.


== Oorsprong ==
== Oorsprong ==
Vermoedelijk is de Amerikaanse Santa Claus een mengeling van de Britse [[Father Christmas]] en de Nederlandse Sinterklaas, hoewel ook gebruiken van Duitse emigranten, zoals [[Knecht Ruprecht]] en [[Pelzmärtel]], en het Duitse gebruik om cadeaus tijdens de kerst te geven, van invloed kunnen zijn geweest.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Whitmore| voornaam = Ben| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Trials of the Moon: Reopening the Case for Historical Witchcraft| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = 0473174588| NUR = | pagina's = 69| taal = en| URL = https://books.google.com/books?id=45qUKRtvsBgC&pg=PA69&dq=%22santa+claus%22+%22father+christmas%22+origin| bezochtdatum =}}</ref><ref>{{Citeer boek| achternaam = | voornaam = | auteurlink = | medeauteurs = | datum = 1973| titel = Rundschau: American German Review| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 119| taal = en| URL = https://books.google.com/books?id=OlM_AQAAIAAJ&dq=%22santa+claus%22+Pelzmärtel+Ruprecht | bezochtdatum =}}</ref> De naam ''Santa Claus'' is een [[verbastering]] van de Nederlandse naam Sinterklaas.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Van der Sijs| voornaam = Nicoline| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2009| titel = Yankees, cookies en Dollars: De invloed van het Nederlands op de Noord-Amerikaanse talen| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 256| taal = | URL = https://books.google.nl/books?id=dLAWzs4IzdgC&pg=PA256&dq=%22santa+claus%22+sinterklaas&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5lNfOja7fAhUKa1AKHcJ4BUIQ6AEIOTAD#v=onepage&q=%22santa%20claus%22%20sinterklaas&f=false| bezochtdatum =}}</ref>
Vermoedelijk is de Amerikaanse Santa Claus een mengeling van de Britse [[Father Christmas]] en de Nederlandse Sinterklaas, hoewel ook gebruiken van Duitse emigranten, zoals [[Knecht Ruprecht]] en [[Pelzmärtel]], en het Duitse gebruik om cadeaus tijdens de kerst te geven, van invloed kunnen zijn geweest.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Whitmore| voornaam = Ben| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Trials of the Moon: Reopening the Case for Historical Witchcraft| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = 0473174588| NUR = | pagina's = 69| taal = en| URL = https://books.google.com/books?id=45qUKRtvsBgC&pg=PA69&dq=%22santa+claus%22+%22father+christmas%22+origin| bezochtdatum =}}</ref><ref>{{Citeer boek| achternaam = | voornaam = | auteurlink = | medeauteurs = | datum = 1973| titel = Rundschau: American German Review| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 119| taal = en| URL = https://books.google.com/books?id=OlM_AQAAIAAJ&dq=%22santa+claus%22+Pelzmärtel+Ruprecht | bezochtdatum =}}</ref> De naam ''Santa Claus'' is een [[verbastering]] van de Nederlandse naam Sinterklaas.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Van der Sijs| voornaam = Nicoline| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2009| titel = Yankees, cookies en Dollars: De invloed van het Nederlands op de Noord-Amerikaanse talen| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 256| taal = | URL = https://books.google.com/books?id=dLAWzs4IzdgC&pg=PA256&dq=%22santa+claus%22+sinterklaas| bezochtdatum =}}</ref>


In 1809 beschreef [[Washington Irving]] in zijn fictieve geschiedenis van [[New York (stad)|New York]] al een Santa Claus, gebaseerd op onder andere Nederlandse [[Sinterklaasfeest|Sinterklaasgebruiken]]. Maar vooral het gedicht ''[[A Visit from St. Nicholas]]'' ("Een bezoek van Sint Nicolaas"), dat in 1823 anoniem gepubliceerd werd, vestigde zijn reputatie in de Verenigde Staten. In dit gedicht komen veel moderne gebruiken en attributen van de Santa Claus naar voren, zoals de [[rendier]]en en [[slee]], zijn entree in het huis door de schoorsteen en een zak met cadeautjes.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Tagliaferre| voornaam = Lewis| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Lessons from Sedona: A Spiritual Pathway to Serenity and Contentment| hoofdstuk =| uitgever = | plaats =  
In 1809 beschreef [[Washington Irving]] in zijn fictieve geschiedenis van [[New York (stad)|New York]] al een Santa Claus, gebaseerd op onder andere Nederlandse [[Sinterklaasfeest|Sinterklaasgebruiken]]. Maar vooral het gedicht ''[[A Visit from St. Nicholas]]'' ("Een bezoek van Sint Nicolaas"), dat in 1823 anoniem gepubliceerd werd, vestigde zijn reputatie in de Verenigde Staten. In dit gedicht komen veel moderne gebruiken en attributen van de Santa Claus naar voren, zoals de [[rendier]]en en [[slee]], zijn entree in het huis door de schoorsteen en een zak met cadeautjes.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Tagliaferre| voornaam = Lewis| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Lessons from Sedona: A Spiritual Pathway to Serenity and Contentment| hoofdstuk =| uitgever = | plaats =  
| ISBN = | NUR = | pagina's = 159| taal = en| URL = https://books.google.nl/books?id=vWWyi8y7f8QC&pg=PA159&dq=%22A+Visit+from+St.+Nicholas%22+%22santa+claus%22&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjNk-XTj67fAhXGY1AKHXxoCic4FBDoAQgvMAE#v=onepage&q=%22A%20Visit%20from%20St.%20Nicholas%22%20%22santa%20claus%22&f=false| bezochtdatum =}}</ref> De tekenaar [[Thomas Nast]] heeft met zijn tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook nog een grote invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. De introductie van de woonplaats van Santa Claus op de Noordpool wordt ook aan hem toegeschreven.
| ISBN = | NUR = | pagina's = 159| taal = en| URL = https://books.google.com/books?id=vWWyi8y7f8QC&pg=PA159&dq=%22A+Visit+from+St.+Nicholas%22+%22santa+claus%22&| bezochtdatum =}}</ref> De tekenaar [[Thomas Nast]] heeft met zijn tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook nog een grote invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. De introductie van de woonplaats van Santa Claus op de Noordpool wordt ook aan hem toegeschreven.


De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft ook in Europa aan populariteit gewonnen. Hij bestaat nu vaak naast de vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren, zoals de [[Baskisch]]e [[Olentzero]], het [[Duitsland|Duitse]] ''Christkind'' en de ''Weihnachtsmann'' die ook [[Scandinavië|Scandinavische]] tegenhangers heeft, zoals de [[finland|Finse]] ''[[Joulupukki]]'' – ook wel ''Julbocken'' of ''kerstbok'' – die tijdens het [[joelfeest]] een rol speelt. Joulupukki heeft een vrouw, joulumuori ("Kerstvrouwtje", "Kerst-omaatje"), waarover echter weinig bekend is.
De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft ook in Europa aan populariteit gewonnen. Hij bestaat nu vaak naast de vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren, zoals de [[Baskisch]]e [[Olentzero]], het [[Duitsland|Duitse]] ''Christkind'' en de ''Weihnachtsmann'' die ook [[Scandinavië|Scandinavische]] tegenhangers heeft, zoals de [[Finland|Finse]] ''[[Joulupukki]]'' – ook wel ''Julbocken'' of ''kerstbok'' – die tijdens het [[joelfeest]] een rol speelt. Joulupukki heeft een vrouw, joulumuori ("Kerstvrouwtje", "Kerst-omaatje"), waarover echter weinig bekend is.


De figuur van de Kerstman maakt in [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en [[België (hoofdbetekenis)|België]] pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities, maar hij heeft inmiddels ook hier een prominente plaats verworven op [[kerstkaart]]en, in etalages, in kerstmuziek en elders.  
De figuur van de Kerstman maakt in [[Nederland]] en [[België]] pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities, maar hij heeft inmiddels ook hier een prominente plaats verworven op [[kerstkaart]]en, in etalages, in kerstmuziek en elders.  


In [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]] heet de Kerstman ook wel Father Christmas, in [[Frankrijk]] Père Noël en in [[Spanje]] Papá Noel.  
In [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]] heet de Kerstman ook wel [[Father Christmas]], in [[Frankrijk]] Père Noël en in [[Spanje]] Papá Noel.


In [[Rusland]] is een min of meer vergelijkbare figuur [[Grootvadertje Vorst]] (''Ded Moroz''), die naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; ''Snegoerotsjka'') op [[31 december]] cadeaus uitdeelt. Diens woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij [[Veliki Oestjoeg]] (Noord-Rusland) te liggen.
In [[Rusland]] is een min of meer vergelijkbare figuur [[Grootvadertje Vorst]] (''Ded Moroz''), die naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; ''Snegoerotsjka'') op [[31 december]] cadeaus uitdeelt. Diens woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij [[Veliki Oestjoeg]] (Noord-Rusland) te liggen.


== Elfen en kabouters ==
== Elfen en kabouters ==
[[Bestand:Where Santa Claus lives.jpg|thumb|left|Een meisje kijkt omhoog in de [[schoorsteen]], ca. 1900]]
<!--[[Bestand:Where Santa Claus lives.jpg|thumb|left|Een meisje kijkt omhoog in de [[schoorsteen]], ca. 1900]]-->
De Kerstman uit de Amerikaanse folklore heeft [[Elf (mythisch wezen)|elfen]] in dienst, die voor hem werken op de [[Noordpool]]. De elfen maken en verpakken het [[speelgoed]] dat naar de kinderen gaat. Joulutonttu is de Finse kerstelf, zie [[kabouter#Haltija|Haltija]].
De Kerstman uit de Amerikaanse folklore heeft [[Elf (mythisch wezen)|elfen]] in dienst, die voor hem werken op de [[Noordpool]]. De elfen maken en verpakken het [[speelgoed]] dat naar de kinderen gaat. Joulutonttu is de Finse kerstelf, zie [[kabouter#Haltija|Haltija]].
De Kerstman wordt daarnaast in verband gebracht met [[kabouter]]s, zoals de [[Scandinavië|Scandinavische]] ''Nisse'' of ''[[Tomte]]''. Ook de [[frankrijk|Franse]] ''[[Lutin]]'' en [[spanje|Spaanse]] ''[[kabouter#Duende - Dwende|Duende]]'' worden in verband gebracht met de Kerstman.
De Kerstman wordt daarnaast in verband gebracht met [[kabouter]]s, zoals de [[Scandinavië|Scandinavische]] ''Nisse'' of ''[[Tomte]]''.
 
Toen de Deense schilder Constantin Hansen in 1836 een kerstfeest gaf in Rome, maakte hij voor die gelegenheid de eerste afbeeldingen van kerstelfen (''julenisser''). De voorstelling sloeg aan en sindsdien werden ze in Denemarken de traditionele helpers van de Kerstman.
Ook de [[Frankrijk|Franse]] ''[[Lutin]]'' en [[spanje|Spaanse]] ''[[kabouter#Duende - Dwende|Duende]]'' worden in verband gebracht met de Kerstman.


In Duitsland is er het gebruik dat [[Wichtel]]männchen tijdens de kerstperiode de cadeautjes voor de personen die [[lootjes trekken]].
In Duitsland is er het gebruik dat [[Wichtel]]männchen tijdens de kerstperiode de cadeautjes voor de personen die [[lootjes trekken]].


In Griekenland komen de [[kabouter#Kallikantzaros|Kallikantzaros]] van [[25 december]] tot [[6 januari]]. Op kerstavond wordt een zwart kruis op de deuren geschilderd als bescherming. De wezens kunnen door deuren en [[schoorsteen|schoorstenen]] het huis betreden en richten dan een puinhoop aan. De skakantzalos, vergelijkbaar met het joelblok, wordt verbrand. In [[Griekenland]] verbrandt men ook oude schoenen (de geur hiervan zou kallikantzaros weghouden) en hangen voedsel in de schoorsteen.
In Griekenland komen de [[kabouter#Kallikantzaros|Kallikantzaros]] van [[25 december]] tot [[6 januari]]. Op kerstavond wordt een zwart kruis op de deuren geschilderd als bescherming. De wezens kunnen door deuren en [[schoorsteen|schoorstenen]] het huis betreden en richten dan een puinhoop aan. De skakantzalos, vergelijkbaar met het joelblok, wordt verbrand. In [[Griekenland]] verbrandt men ook oude schoenen (de geur hiervan zou kallikantzaros weghouden) en hangt men voedsel in de schoorsteen.


De [[Jólasveinar]] uit IJsland komen van 12 tot 24 december en vertrekken van 25 december tot 6 januari, zie ook [[Grýla]].
De [[Jólasveinar]] uit IJsland komen van 12 tot 24 december en vertrekken van 25 december tot 6 januari, zie ook [[Grýla]].

Huidige versie van 25 dec 2023 om 16:22

De Kerstman is een folkloristisch figuur die rond de kerstperiode cadeautjes uitdeelt aan kinderen.

De meest gebruikte verbeelding is Santa Claus, die ontstond in de Verenigde Staten. Dit figuur wordt voorgesteld als een gezette oude man met een lange witte baard en gekleed in een rood pak. Santa Claus is onder meer terug te voeren op de figuur van Sinterklaas, die door Nederlandse kolonisten werd meegenomen naar Noord-Amerika. Hij is een personificatie van het kerstfeest geworden.

Oorsprong

Vermoedelijk is de Amerikaanse Santa Claus een mengeling van de Britse Father Christmas en de Nederlandse Sinterklaas, hoewel ook gebruiken van Duitse emigranten, zoals Knecht Ruprecht en Pelzmärtel, en het Duitse gebruik om cadeaus tijdens de kerst te geven, van invloed kunnen zijn geweest.[1][2] De naam Santa Claus is een verbastering van de Nederlandse naam Sinterklaas.[3]

In 1809 beschreef Washington Irving in zijn fictieve geschiedenis van New York al een Santa Claus, gebaseerd op onder andere Nederlandse Sinterklaasgebruiken. Maar vooral het gedicht A Visit from St. Nicholas ("Een bezoek van Sint Nicolaas"), dat in 1823 anoniem gepubliceerd werd, vestigde zijn reputatie in de Verenigde Staten. In dit gedicht komen veel moderne gebruiken en attributen van de Santa Claus naar voren, zoals de rendieren en slee, zijn entree in het huis door de schoorsteen en een zak met cadeautjes.[4] De tekenaar Thomas Nast heeft met zijn tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook nog een grote invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. De introductie van de woonplaats van Santa Claus op de Noordpool wordt ook aan hem toegeschreven.

De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft ook in Europa aan populariteit gewonnen. Hij bestaat nu vaak naast de vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren, zoals de Baskische Olentzero, het Duitse Christkind en de Weihnachtsmann die ook Scandinavische tegenhangers heeft, zoals de Finse Joulupukki – ook wel Julbocken of kerstbok – die tijdens het joelfeest een rol speelt. Joulupukki heeft een vrouw, joulumuori ("Kerstvrouwtje", "Kerst-omaatje"), waarover echter weinig bekend is.

De figuur van de Kerstman maakt in Nederland en België pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities, maar hij heeft inmiddels ook hier een prominente plaats verworven op kerstkaarten, in etalages, in kerstmuziek en elders.

In Groot-Brittannië heet de Kerstman ook wel Father Christmas, in Frankrijk Père Noël en in Spanje Papá Noel.

In Rusland is een min of meer vergelijkbare figuur Grootvadertje Vorst (Ded Moroz), die naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; Snegoerotsjka) op 31 december cadeaus uitdeelt. Diens woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij Veliki Oestjoeg (Noord-Rusland) te liggen.

Elfen en kabouters

De Kerstman uit de Amerikaanse folklore heeft elfen in dienst, die voor hem werken op de Noordpool. De elfen maken en verpakken het speelgoed dat naar de kinderen gaat. Joulutonttu is de Finse kerstelf, zie Haltija. De Kerstman wordt daarnaast in verband gebracht met kabouters, zoals de Scandinavische Nisse of Tomte.

Toen de Deense schilder Constantin Hansen in 1836 een kerstfeest gaf in Rome, maakte hij voor die gelegenheid de eerste afbeeldingen van kerstelfen (julenisser). De voorstelling sloeg aan en sindsdien werden ze in Denemarken de traditionele helpers van de Kerstman. Ook de Franse Lutin en Spaanse Duende worden in verband gebracht met de Kerstman.

In Duitsland is er het gebruik dat Wichtelmännchen tijdens de kerstperiode de cadeautjes voor de personen die lootjes trekken.

In Griekenland komen de Kallikantzaros van 25 december tot 6 januari. Op kerstavond wordt een zwart kruis op de deuren geschilderd als bescherming. De wezens kunnen door deuren en schoorstenen het huis betreden en richten dan een puinhoop aan. De skakantzalos, vergelijkbaar met het joelblok, wordt verbrand. In Griekenland verbrandt men ook oude schoenen (de geur hiervan zou kallikantzaros weghouden) en hangt men voedsel in de schoorsteen.

De Jólasveinar uit IJsland komen van 12 tot 24 december en vertrekken van 25 december tot 6 januari, zie ook Grýla.

Rendieren

De Amerikaanse Kerstman heeft volgens de meeste verhalen acht rendieren die zijn slee trekken. Deze rendieren zijn tevens in staat om te vliegen.

De namen van de rendieren zijn gebaseerd op het gedicht A visit from Saint Nicholas (1823) van de dichter Clement Clark Moore (15 juli 1779 -10 juni 1863): Dasher en Dancer, Prancer en Vixen, Comet en Cupid, en Donder (ook wel Donner) en Blitzen (was eerst Blixem). In 1939 bedacht Robert L. May een extra rendier: Rudolph the Red-Nosed Reindeer en introduceerde deze in het gelijknamige boek, waarover onder andere het liedje met dezelfde titel gaat (gezongen door Gene Autry). Deze is mede door het lied dermate bekend geworden, dat hij geregeld als negende rendier wordt toegevoegd aan de lijst.

Woonplaats

De woonplaats van de Kerstman wordt in veel Amerikaanse vertellingen op de Noordpool gesitueerd. In Europa wordt ook de plaats Rovaniemi in Finland aangegeven als woonplaats. Volgens Denen woont Julemanden (de Kerstman) in Groenland nabij Uummannaq, dat deel uitmaakt van het Deense koninkrijk.

Trivia

  • Een bekende uitroep van de Kerstman is Ho-ho-ho!
  • James Edgar staat bekend als de eerste die zich verkleedde als Kerstman (in clownsoutfit). Hij begon de traditie in 1890 in zijn warenhuis in Brockton, Massachusetts.
  • In 1930 kreeg de Amerikaanse tekenaar Haddon Sundblom de opdracht van Coca-Cola een serie advertenties te ontwerpen voor de aanstaande kerstperiode. De reclamecampagnes, met name die van in de jaren dertig, droegen bij tot het huidige uiterlijk en de grote bekendheid van Santa Claus.
  • Godfried Bomans noemde de Kerstman ooit, toen Bomans als Sinterklaas Canada bezocht, "een geestelijke zakkenroller".[5]
  • De Turkse stad Demre, gebouwd op de ruïnes van het antieke Myra, kreeg in 2000 een bronzen beeld van Sint Nicolaas, geschonken door de Russische overheid. Het werd geplaatst op het plein voor de restanten van de middeleeuwse Sint Nicolaaskerk. In februari 2005 liet de burgemeester het beeld echter vervangen door een vrolijk doch enigszins uit de toon vallend plastic beeld van de moderne Kerstman. Protesten van de Russische overheid tegen deze degradatie hielpen slechts in beperkte mate: het originele beeld werd teruggezet op een veel minder prominente plaats dan voorheen, nabij de ingang van de overblijfselen van de Sint Nicolaaskerk.

Zie ook

Externe link

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties
rel=nofollow
rel=nofollow
rel=nofollow
rel=nofollow