Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Olympiade

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Een vloermozaïek met winnaars van de Olympische Spelen; in het museum te Olympia.

Een Olympiade (Grieks: Ὀλυμπιάς, Ὀλυμπιάδα) is een periode van vier jaar die als jaartellingssysteem werd gebruikt in de Griekse geschiedschrijving. Het systeem was gebaseerd op de periode van vier jaar, gedurende dewelke men zich voorbereidde op de Olympische Spelen.

Geschiedenis

Elke Griekse staat had een eigen plaatselijke kalender en telde de jaren op een eigen manier aan de hand van de ambtsperiode van plaatselijke functionarissen. In Athene telde men de regeringsjaren van de archon eponymos, in Sparta van de efoor, in Argos de ambtstermijn van de priesteres van Hera. Dit was een omslachtig systeem. Op die manier kon men data bijhouden van gebeurtenissen in het verleden, maar was het moeilijk om een datum in de toekomst vast te leggen. Het was eenvoudiger om data te berekenen in een era of tijdperk waarvan het beginpunt vastgelegd werd.

Toen Koroibos de Olympische Spelen won, zou zijn naam als eerste zijn genoteerd in een publieke lijst waaraan sindsdien ononderbroken bij elke Spelen de naam van de winnaar werd toegevoegd.[1] Omgerekend naar de gebruikelijke tijdrekening, viel Koroibos’ overwinning in de zomer van het jaar 776 v.Chr. Deze lijsten waren een praktisch hulpmiddel voor de geschiedschrijvers om bepaalde gebeurtenissen die zich in verschillende tijdrekeningsystemen van de onafhankelijke Griekse stadstaten hadden voorgedaan, uit te drukken in een gemeenschappelijk tijdperk.

Rond het jaar 310 v.Chr. verbond en sorteerde Timaios van Tauromenion volgens de geschiedschrijver Polybios[2] de namen van de olympische winnaars met de archonten van Athene, de koningen en eforen van Sparta en de priesteressen van Hera te Argos. Timaios wordt daarom gezien als degene die het gebruik van de olympiade als een chronologische telling lanceerde.

De eerste die het nut inzag van een universele tijdrekening, onafhankelijk van de plaatselijke heersers, was Herodotus. Maar er was in zijn tijd bijna niets volgens de olympiaden gedateerd, en omdat het ging om perioden van vier jaar, en geen jaartelling, kon men gebeurtenissen niet nauwkeurig vastleggen. Wegens deze twee moeilijkheden gebruikte Herodotus de olympiaden niet.[3]

In de Alexandrijnse periode was het algemeen gebruikelijk om gebeurtenissen aan de hand van de Olympiaden te dateren.

„Vierjarig – Vijfjarig”

Hoewel het ons welbekend is dat de Olympiaden perioden van vier jaar waren, verwezen de Griekse en Latijnse schrijvers uit de oudheid ernaar als perioden van vijf jaar. (Grieks: pentaeterikoi, Latijn: quinquennales). Zij zagen de periode inclusief het jaar van de volgende Olympiade. Er werd nog geen nul gebruikt.

1e 2e 3e 4e 5e (= 1e)
Olympiade . . . Olympiade

De tot in een ver verleden teruggaande Olympische Spelen zouden volgens de legenden begonnen zijn door Herakles (Hercules) en door Ifitos opnieuw zijn ingevoerd.[4]

De Spelen werden in de zomer gehouden: in de olympiaden met een even nummer in de maand boedromion (augustus / september), en in de olympiaden met een oneven nummer in de maand metageitnion (juli / augustus).[5]

De laatste Spelen vonden plaats in het jaar 393 n.Chr., waarna ze door de Romeinse keizer Theodosius als heidense feesten werden afgeschaft.[6] Hoewel het mogelijk zou zijn geweest de cyclus van vier jaar verder te tellen, was deze tegen het midden van de vijfde eeuw in onbruik geraakt.[6] De tijdrekening met olympiaden werd vervangen door de Romeinse indictie.[6]

Dit was één van de weinige jaartellingssystemen uit de klassieke oudheid dat onafhankelijk was van de regeerperiodes van bepaalde heersers. Een ander systeem was de ab urbe condita-jaartelling (sinds de stichting van de stad) die men in Rome ging gebruiken.

Historisch nut

Voor historici is het niet noodzakelijk om te weten of er in het jaar 776 v.Chr. ook werkelijk Olympische Spelen plaatsvonden om aan de hand van de olympiadenrekening gebeurtenissen te kunnen dateren. Omdat de geschiedschrijvers uit de oudheid de gebeurtenissen uit hun tijd dateerden aan de hand van de olympiadentelling, kan men met behulp van deze gegevens vaststellen wat het verband is met onze jaartelling.

Een moeilijkheid bij het rekenen met olympiaden is dat plaatselijke schrijvers het jaar lieten beginnen wanneer dat plaatselijk de gewoonte was. Op de ene plaats begon het jaar in de lente, op de andere plaats in de herfst, . . . De olympiade kon daarom, afhankelijk van de schrijver, in verschillende seizoenen beginnen.

Notering

De gebruikelijke notering van een jaartal was Ol. x.y. Het getal x is het nummer van de olympiade; het getal y is het nummer van het bedoelde jaar van deze olympiade. Bijvoorbeeld: Ol. 87.1 betekent het eerste jaar van de 87e olympiade.

Voorbeeld

De eerste olympiade begon in het jaar 776 v.Chr., zie eerste kolom hieronder. De omschakeling tussen de periode vóór en na Christus is soms verwarrend wegens het ontbreken van een „jaar nul”, en staat hieronder in de tweede kolom aangegeven.[7]

776 v.Chr. 1e jaar van de 1e olympiade
775 v.Chr. 2e jaar van de 1e olympiade
774 v.Chr. 3e jaar van de 1e olympiade
773 v.Chr. 4e jaar van de 1e olympiade
772 v.Chr. 1e jaar van de 2e olympiade
771 v.Chr. 2e jaar van de 2e olympiade
770 v.Chr. 3e jaar van de 2e olympiade
769 v.Chr. 4e jaar van de 2e olympiade
768 v.Chr. 1e jaar van de 3e olympiade
Begin van de christelijke jaartelling: . . .
3 v.Chr. 1e jaar van de 194e olympiade
2 v.Chr. 2e jaar van de 194e olympiade
1 v.Chr. 3e jaar van de 194e olympiade
1 n.Chr. 4e jaar van de 194e olympiade
2 n.Chr. 1e jaar van de 195e olympiade
3 n.Chr. 2e jaar van de 195e olympiade
4 n.Chr. 3e jaar van de 195e olympiade
5 n.Chr. 4e jaar van de 195e olympiade
Doorgerekend naar het heden: . . .
2017 1e jaar van de 699e olympiade
2018 2e jaar van de 699e olympiade
2019 3e jaar van de 699e olympiade
2020 4e jaar van de 699e olympiade
2021 1e jaar van de 700e olympiade
2022 2e jaar van de 700e olympiade
2023 3e jaar van de 700e olympiade
2024 4e jaar van de 700e olympiade
  • Merk op: de olympische spelen werden gehouden in de zomer; het jaar van een olympiade begon in Athene ook in de zomer. De jaartallen die in bovenstaande tabel als jaar 1 van een olympiade staan aangegeven, zijn de jaren van de westerse of christelijke jaartelling waarop in de zomer van dat jaar een olympiadejaar begon.
  • Dit betekent in de praktijk dat de olympiadentelling in de eerste helft van het gregoriaanse jaar één voorloopt op de werkelijke telling van olympiade tot olympiade.

Omrekenen

Van olympiade naar huidige jaartelling

Om een datum om te rekenen van olympiaden naar de jaartelling die vandaag in de westelijke wereld het meest gebruikelijk is, ook wel de christelijke jaartelling genoemd, gaat men als volgt te werk.[8]

Meestal staan de data uit de oudheid in verband met gebeurtenissen vóór de ’christelijke jaartelling’. We nemen als voorbeeld Olympiade 87.1.

Men vermindert het aantal olympiaden met 1, om de lopende olympiade te verkrijgen (in het voorbeeld wordt dit 86). Dit getal vermenigvuldigt men met 4 (vier jaar per olympiade; in het voorbeeld: 344). Men telt er dan het jaartal bij van het bedoelde jaar van die olympiade (in ons voorbeeld: 1). Dit resultaat (345) trekt men af van 777, het aantal jaren van het olympiadetijdperk dat reeds verlopen sinds het begin van onze jaartelling). Dit getal (432) is het jaar voor Christus waarin in de zomer het olympiadejaar (87.1) begon.

Wanneer het olympiadejaar 194.4 of groter is, betreft het een jaar na het begin van de christelijke jaartelling. Men gebruikt dan dezelfde berekening, maar in de plaats van het getal af te trekken van 777, telt men er 776 bij.

Van de huidige jaartelling naar olympiade

Wanneer het gaat om een jaartal v.Chr., dan trekt men dit af van 777; bij een jaartal n.Chr. voegt men er 776 bij. Het resultaat deelt men door 4. Het quotiënt is het aantal verlopen olympiaden. De rest (modulo) is het jaar van deze olympiade. Is de rest 1, 2 of 3, dan telt men nog 1 bij het aantal verlopen olympiaden. Wanneer het getal deelbaar is door 4 (dus rest = 0), is dit het vierde jaar van een olympiade; en hoeft men er niets bij het aantal olympiaden bij te tellen.

Synoniemen en andere betekenissen

Herodotus beschrijft dat men in zijn tijd (de 5e eeuw v. Chr.) het woord olympiade gebruikte voor zowel de periode van vier jaar als ook de Olympische Spelen. Dit is ook vandaag in vele talen het geval. In het Nederlands gebruikt men meestal de term Olympische Spelen wanneer men naar de spelen zelf verwijst, maar het is niet verkeerd om deze ook Olympiade te noemen. In het Engels gebruikt men het woord Olympiad vooral voor de tijdsperiode, terwijl met het woord Olympics de Spelen bedoeld worden.

In sommige talen gebruikt men het woord ook voor bepaalde andere wedstrijden, zoals Schaakolympiade of Wiskunde-Olympiade.

Postzegel 1928 olympiade.jpg

Moderne Olympiaden

De eerste moderne Olympische Spelen vonden plaats in 1896. Ook deze worden naar het voorbeeld uit de Oudheid om de vier jaar gehouden. Een moderne Olympiade begint op 1 januari van het jaar dat de Olympische Zomerspelen worden gehouden. Sinds januari 2020 zijn wij in de 31e Olympiade, de 32e begint op 1 januari 2020.[9]

Zie ook

Bronnen, noten en/of referenties

Weblinks en noten
  • (en) HMEPA Lijst van de Olympiaden 1 tot 1000. Numachi.com — In de tabellen op deze pagina wordt er rekening mee gehouden dat het jaar van de Attische kalender in de zomer begint: de olympiadejaren worden er begonnen met het Attische jaar. Dit betekent dat het olympiadenummer op de HMEPA-lijst in de eerste helft van het jaar één lager is dan in dit artikel, waarin wordt getoond in de zomer van welk juliaans-gregoriaans jaar een olympiadejaar begon.
  • (en) The Ancient Greek Calendar op Polysyllabic.org
  • (de) Prof. Friedrich Karl Ginzel, Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie, deel II. Leipzig, J. C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1911. Hoofdstuk XI. Zeitrechnung der Griechen. §201. Zählung der Jahre, Olympiaden und Ären.
  1. º Ginzel, p. 357.
  2. º Polybios, XII, 11; verwijzing in Ginzel, p. 356.
  3. º Histories II:160; V:22; VI:122-126
  4. º Ginzel, p. 353.
  5. º (de) Kalenderlexikon: Olympia, Olympiaden
  6. 6,0 6,1 6,2 Ginzel, p. 358.
  7. º Data gecontroleerd met o.a. het programma Calendar Magic en de functie Astro-Calendar in het programma Online Bible
  8. º Hele berekeningswijze uit: August Faselius, Der attische Kalender, Weimar, uitg. Bernhard Friedrich Voigt, 1861. p. 94-95.
  9. º zie Olympisch charter