Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Koningsvrijen

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Koningsvrijen was een bevolkingsgroep in de Karolingische tijd en daarna. Ze komen in de literatuur voor onder de naam Köningsfreie, heermannen, hostolenses, bargaldi, liberti of liberi, agrarii milites en homines franci[1].

Koningsvrijen waren boeren die ook krijgsdienst deden. In ruil daarvoor kregen ze tegen betaling van een koningstijns fiscaal land om te verbouwen. Ze waren verplicht dit land te verdedigen. Ze komen vooral voor aan de grenzen, de kwetsbare punten van het Rijk. Ze genoten bescherming van de koning en bewegingsvrijheid door het hele Rijk. Koningsvrijen waren geen volvrijen, ook geen edelen. Koningsvrijen kwamen voor in geheel West-Europa.

In Nederland kwamen de 'koningsvrije' of homines franci voor in het Gelderse rivierengebied. Zij waren in de 8ste eeuw, de periode van Karel Martel en Pepijn de Korte als vrije mensen elders uit het Frankische Rijk neergezet in het grensgebied met de heidense Friezen. Ter bescherming tegen de inheemse boeren genoten zij bepaalde voorrechten. Een klein deel van deze koningsvrijen viel onder het Sticht van Utrecht waar ze door de bisschop aangezien werden als dienstlieden. In Gelre vielen de koningsvrijen onder het publiek recht waardoor zij hun vrijheid konden handhaven. Na enkele generaties werden zij opgenomen in de ridderschap.[2].

Een aparte categorie koningsvrijen zijn de 'maalmannen' die door de bischoppen op bedreigde plekken waren gezet. Zij betaalden erftijns aan de bisschop. Een klein deel van de maalmannen bestond van oorsprong uit koningsvrijen die aan de bisschop afgestaan waren. Het grootste deel bestond uit van oorsprong bisschoppelijke voogdijvrijen. In Nederland kwamen ze van de 9de tot de 11de eeuw voor in de omgeving van Zutphen en Hengelo.

Heinrich Schmidt nam begin jaren zeventig aan dat alle inwoners van Friesland sinds de 9de eeuw koningsvrijen waren[3]. Deze stelling is niet houdbaar gebleken[4]. Dat wordt in 2012 door de historicus Paul Noomen nogeens bevestigd.[5]

De rechten en plichten van de koningsvrijen zijn rond 800 opgetekend in de Ewa ad Amorem[6]. De Ewa bstaat uit een ouder deel met het karakter van een volksrecht en een jonger deel uit de tijd van Karel de Grote of Lodewijk de Vrome. Het oude volksrecht werd aangepast aan de wetten van het Karolingische Rijk.[7] Onder andere werden de weergelden van de homines franci (koningsvrijen) geregeld. Het weergeld voor een koningsvrije bedroeg 600 solidi. Dat was driemaal zo hoog als van een ingenui (vrije), zesmaal zo hoog als dat van een lidi (halfvrije) en twaalfmaal zo hoog als van een servi (horige). De Ewa betrof het grensgebied van de Betuwe, het Land van Maas en Waal en Teisterbant[8].

Het feit dat er voor koningsvrijen extra weergeld betaald moest worden geeft aan dat het geen edelen waren. In het Frankisch recht stond de edelman boven de wet en was er geen weergeld verschuldigd. Een edelman beschermde zichzelf[9].

De Karolingische standencultuur kende binnen de geboortenstanden de edelen, vrijen, minder-vrijen en onvrijen. In het Midden-Nederlandse rivierengebied stonden daar de homines franci boven als aanzienlijkste stand.[10]

Zie ook

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen

  • Erfgoedcentrum Arnhem
  • Dannenbauer, H., Freigrafschaften und Freigerichte, in das Problem der Freiheit, Mainauvorträge 1953, p. 57 ev (overzicht voor West-Europa)
  • Niermeyer, J.F., Het midden-Nederlands rivierengebied in de Frankische tijd in Tijdschrift voor Geschiedenis, jrg. 66, 1953, p.145 ev (overzicht voor het midden-Nederlands rivierengebied)
  • Mayer, Th., Die Königsfreien und der Staat des frühen Mittelalters, in Das Problem der Freiheit, Mainauvorträge 1953, (Lindau-Konstanz 1955) (overzicht voor West-Europa)
  • Hömberg, A.K., Die Entstehung der westfälischen Freigrafschaften als Problem der mittelalterlichen Verfassungsgeschichte, (Westfälische Zeitschrift 1953) (Overzicht voor Westfalen)
  • Jonkvrouwe Dr. J.M. van Winter, Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen, Gelre deel 32, (Arnhem, 1962)
  • Peter Lamberg, Die Malmannen im sächsischen Freienheit des Mittelalters, dissertatie(Göttingen 1967)

Referenties

  1. º Jonkvrouwe Dr. J.M. van Winter, Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen p.11, Gelre, (Arnhem, 1962)
  2. º Johanna Maria van Winter, Ministerialiteit en ridderschap in Gelre en Zutphen, Gelre deel 32, (Arnhem, 1962), Hoofdstuk I en de tabellen B 1a en b, II, III en IV
  3. º H. SchmidtAdel und Bauern im friesischen Mittelalter, Niedersächsisches Jahrbuch (1973)
  4. º D.P. Blok, De Franken in Nederland, p. 103 (Haarlem 1979)
  5. º Paul Noomen, Eigenerfd of edel? Naar aanleiding van de afkomst van de Aytta's in: It Beaken jrg 74 nr. 3/4 (Fryske Akademy 2012)
  6. º Vertaling Ewa ad Amorem van Kees Nieuwenhuijsen (2005) geraadpleegd 21 april 2014
  7. º Fruin, R, Opmerkingen over de Ewa, Qua se ad Admorem habet deel VII in VMOVR, 1924, p. 571 ev
  8. º Kaart Amor-gebied (groen) volgens Niemeijer (1955) (groen) geraadpleegd 21 april 2014
  9. º Winter, Johanna Maria van, Homines franci, edelen of koningsvrijen? in: Tijdschrift voor geschiedenis 83 (1970) p.346-350
  10. º Ingrid J. Jacobs, eindred., Adel en ridderschap in Gelderland. Tien eeuwen geschiedenis. Adelsgeschiedenis XII (WBooks 2013)