Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.
rel=nofollow

Antarctica

Uit Wikisage
Versie door Mdd (overleg | bijdragen) op 22 jul 2019 om 16:04 (https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Antarctica&oldid=54135797)
(wijz) ← Oudere versie | Huidige versie (wijz) | Nieuwere versie → (wijz)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Zie Antarctica (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Antarctica.
rel=nofollow
Bestand:Antarctica Map.png
Antarctica

Antarctica is het continent rond de zuidpool van de Aarde. De benaming Antarctica komt af van ant-arktikos (ἀνταρκτικός), een Grieks woord voor "tegenover het noorden".[1] Met een oppervlakte van 14 miljoen vierkante kilometer is het het vijfde grootste continent, na Azië, Afrika, Noord-Amerika en Zuid-Amerika, en voor Europa en Australië.

Antarctica wordt omringd door de Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan en de Grote Oceaan (volgens de oude indeling in oceanen). Alle zeegebieden rond Antarctica, bezuiden de 60e breedtegraad, worden tegenwoordig benoemd als de Zuidelijke Oceaan (of Antarctische Oceaan). Het land en het water rond Antarctica wordt gezamenlijk aangeduid met de term Antarctis.

Antarctica is bijna volledig bedekt met een ijskap en het continent is het koudste gebied op Aarde. De laagste temperatuur ooit gemeten in een weerstation was bij het Vostokstation op 1000 kilometer van de Zuidpool: −89,2 °C (officieus −91 °C), Volgens metingen van de NASA is op 10 augustus 2010 op een hoogvlakte bij het midden van Antarctica een temperatuur van −93,2 °C waargenomen.[2] Of dit kouderecord ook erkend gaat worden door de Wereld Meteorologische Organisatie is nog onbekend.[2][3]

Antarctica is het continent met de laagste gemiddelde luchtvochtigheid. Van al het ijs op de wereld ligt 90% op Antarctica. De gemiddelde dikte van de ijskap bedraagt 2200 meter en op het dikste punt is het ijs zelfs 4776 meter dik.

Etymologie

Bestand:Adelie Penguins on iceberg.jpg
Adéliepinguïns op Antarctica.

De naam Antarctica is de geromaniseerde vorm van het Griekse samengestelde woord ἀνταρκτική (antarktiké), de vrouwelijke vorm van ἀνταρκτικός (antarktikós),[4] wat "tegenover de Arctis" of "tegenover het noorden" betekent.[5]

Aristoteles schreef in zijn boek Meteorologica over een Antarctisch gebied in ca. 350 v.Chr..[6] Marinus van Tyrus gebruikte de naam naar verluidt in zijn wereldkaart van de 2e eeuw n.Chr.. De Romeinse auteurs Hyginus en Apuleius (1e-2e eeuw n.Chr.) gebruikten voor de Zuidpool de geromaniseerde Griekse naam polus antarcticus,[7][8] vanwaaruit het Oudfranse pole antartike (pôle antarctique) werd verklaard in 1270, en van daaruit het Middelengelse pol antartik (Antarctic Pole) in een technische verhandeling door Geoffrey Chaucer uit 1391.[9]

Voordat de term zijn huidige geografische betekenis verwierf werd hij gebruikt voor andere plaatsen die konden worden omschreven als "tegenover het noorden". De kortlevende Franse kolonie gevestigd in Brazilië in de 16e eeuw werd bijvoorbeeld "France Antarctique" genoemd.

Het eerste formele gebruik van de naam "Antarctica" als een continentale naam wordt toegeschreven aan de Schotse cartograaf John George Bartholomew in de jaren 1890.[10]

Geografie

Bestand:Orthographic Projection Polar South.jpg
Kaart van Antarctica waarop het reliëf van de zeebodem ook te zien is
Bestand:Antarctica Without Ice Sheet.png
Topografische kaart van Antarctica na het verdwijnen van het ijs. Antarctica heeft er zo mogelijk 35 miljoen jaar geleden uitgezien, toen de Aarde zich in een warme periode bevond.
Zie geografie van Antarctica voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Antarctica wordt in dit artikel gedefinieerd als:

Geschiedenis

Bestand:Antarctica 1912 edit.jpg
Kaart van Antarctica uit 1912
Zie geschiedenis van Antarctica voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Hoewel er al veel eerder vermoedens bestonden over een zuidelijk continent, werd Antarctica pas in 1820 "ontdekt".

Tussen 1897 en 1899 werd voor het eerst overwinterd op Antarctica tijdens een Belgische expeditie onder leiding van Adrien de Gerlache met de Belgica.

Op 14 december 1911 bereikte de Noor Roald Amundsen als eerste de Zuidpool. Ook in 1911/1912 probeerde een Britse expeditie onder leiding van Robert Scott de Zuidpool te bereiken. Ze bereikten de Zuidpool nog wel in 1912, maar de deelnemers aan deze expeditie kwamen op de terugreis om het leven.

In 1946 leidt de US Navy de grootste operatie die ooit op Antarctica is uitgevoerd: Operatie High Jump. Niemand minder dan Admiraal Richard E. Byrd voert het bevel. De Amerikanen sturen 4700 soldaten, 13 schepen (waaronder een vliegdekschip en een onderzeeboot), 50 helikopters en 23 vliegtuigen naar "Little America".[11] Tijdens deze expeditie kwam admiraal Byrd tot de ontdekking dat er zich een continent, groter dan de Verenigde Staten, achter de ijslaag bevindt (".... and that's beyond the pole, at the other side of the South Pole...."). Tevens verwonderde hij zich er over dat er warm, zoet water te vinden is. Zijn bevindingen heeft hij uitgebreid verkondigd tijdens een interview.[12]

Het officiële doel van de expeditie is wetenschappelijk onderzoek en het in kaart brengen van de topografie van de streek. Tienduizenden luchtfoto's worden er gemaakt, diverse filmopnamen[13] en zestig procent van de kustgebieden wordt in kaart gebracht.

In december 1963 bereikte G.M.A. Brummer, luitenant ter zee 1e klasse, als eerste Nederlander de Zuidpool als navigator van een Amerikaans vliegtuig. Hij was als officier toegevoegd aan de Amerikaanse Taskforce 43, die met behulp van de ijsbreker USS Glacier Antarctica verkende.[14]

Klimaat

Zie klimaat van Antarctica voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Antarctica is het koudste continent op aarde. Het binnenland heeft een lange en koude winter waarbij het gemiddeld −40 tot −60 °C is. In de korte zomer wordt het daar gemiddeld niet warmer dan −20 °C. Aan de kust en op het Antarctisch Schiereiland is het minder koud. In de winter is het daar gemiddeld −10 tot −30 °C, afhankelijk van de locatie, terwijl in de zomer de temperatuur gemiddeld iets onder tot rond het vriespunt ligt.

Weergemiddelden voor Antarctica
Maand jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
gemiddeld maximum (°C) −26 −38 −51 −53 −53 −54 −56 −56 −56 −48 −37 −26
gemiddeld minimum (°C) −29 −43 −57 −61 −62 −62 −63 −63 −63 −54 −40 −29
bron: Klimaatinfo[15]

Antarctica is het droogste continent op aarde met een gemiddelde neerslag van ongeveer 170 mm per jaar. Dat is de hoeveelheid water nadat de gevallen sneeuw gesmolten is. Het binnenland is bijzonder droog met minder dan 100 mm neerslag per jaar. De kustzone daarentegen is natter, waarbij de westkust van het Antarctisch Schiereiland het natst is. Daar valt meer dan een meter neerslag per jaar, dus meer dan 3 meter sneeuw per jaar.

Ten slotte is de windrichting en windsterkte opvallend aan het klimaat van Antarctica. Bijna overal op Antarctica is de directionele constantheid van de wind bijzonder hoog, dit wil zeggen dat de wind altijd uit dezelfde richting waait (het oosten). In het binnenland is deze wind niet bijzonder sterk, maar langs de kust waait het hard. Het onderzoeksstation Dumond d'Urville heeft met 19,5 m/s (70,2 km/h) de hoogste jaargemiddelde windsnelheid op aarde gemeten. Hetzelfde weerstation heeft in 1972 een maximale windsnelheid van 324 km/h gemeten.

Klimaatverandering
Zie Opwarming van de Aarde en Klimaatverandering voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

De huidige opwarming van de Aarde wordt geweten aan de voortdurende toename van broeikasgassen (zoals kooldioxide en methaan) in de atmosfeer.[16] De gemiddelde temperatuur aan de randen van Antarctica, maar wellicht zelfs in het binnenland, is sinds een eeuw toegenomen, zo blijkt uit metingen van weerstations en ijsanalyses van boorkernen.[17] Ook de gemiddelde temperatuur van het zeewater rondom het continent is toegenomen. Dit is een factor die bijdraagt aan het smelten/afkalven van gletsjers die deels op land, deels op zee rusten. Hierbij bestaan regionale verschillen. Met name de ijsmassa op het noordelijk Antarctisch schiereiland en de West-Antarctische ijskap op het gebied bij de Zee van Amundsen neemt af. Het afkalvingsfront trekt op deze plekken duidelijk terug. Dit proces is versneld vanaf 2002.

Volgens de Franse glacioloog Eric Rignot is het proces van afsmelten en in zee glijden van de gehele Westelijke Antarctische ijsplaat "onomkeerbaar". Dit is voldoende ijs om de zeespiegel een meter te laten stijgen. Alleen het tijdsbestek is onzeker: zowel twee eeuwen als twee millennia behoren tot de mogelijkheden,[18] maar het zou nog sneller kunnen gaan.[19][20]

"Oost-Antarctica" leek tot 2016 nauwelijks beïnvloed te worden door klimaatverandering. Een onderzoeksrapport van poolonderzoeker Jan Lenaerts en zijn team van het IMAI in Utrecht doet daar toch aan twijfelen. Van een vanuit de lucht waargenomen mysterieuze kraterachtige reuzencirkel (doorsnee 3 km) in het ijs van de Koning Boudewijn-ijsplaat in Oost-Antarctica meent hij te kunnen bewijzen dat deze niet het gevolg is van een meteoorinslag, maar van smeltwater.[21][22]

Leven

Zie ecologie van Antarctica voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op Antarctica groeien slechts enkele plantensoorten: mossen, korstmossen en twee soorten bloeiende planten, een grassoort, Antarctische smele (Deschampsia antarctica), en een anjersoort, Antarctisch sterremos of vetmuur (Colobanthus quitensis).[23] Langs de kusten van Antarctica leven echter vele dieren, waaronder pinguïns, walvissen en zeehonden. De wateren rond Antarctica zijn rijk aan voedsel. De basis van dit voedsel wordt gevormd door plankton. Dit plankton wordt weer gegeten door krill. Krill vormt op zijn beurt het hoofdvoedsel van walvissen, die er vele tonnen per dag van naar binnen werken.

Territoriale claims

Bestand:Antarctica, territorial claims.svg
Deze kaart laat de territorialeclaims in Antarctica zien

██ Argentijnse claim

██ Australische claim

██ Chileense claim

██ Franse claim

██ Nieuw-Zeelandse claim

██ Noorse claim

██ Britse claim

Antarctica is niet politiek verdeeld, maar verschillende landen, vooral landen die dicht bij het continent liggen, hebben in de eerste helft van de 20e eeuw verschillende stukken opgeëist. Deze opeisingen hebben weinig praktische betekenis, maar ze worden nageleefd door vele cartografen zodat het continent op staatkundige kaarten op een enorme aangesneden "ijstaart" lijkt. De meeste van deze landen hebben observatie- of onderzoekscentra op Antarctica binnen het door hen opgeëiste gebied.

Andere landen, al dan niet met bases op het continent, hebben geen gebied opgeëist, maar sommige landen, waaronder Rusland, behouden zich het recht voor dit in de toekomst te doen. De claims worden niet erkend door andere landen en door de Verenigde Naties. Een aantal landen, waaronder Nederland, heeft ook nadrukkelijk deze territoriale claims verworpen.

Het Antarctisch Verdrag behoudt de status quo en "bevriest" alle soevereiniteitsclaims voor de looptijd van het verdrag. Tot de "partijen", de landen die het verdrag zijn aangegaan, behoren alle landen met een territoriale claim, maar ook landen zonder claim, die actief zijn in het gebied, zoals België, Nederland, Rusland, de VS en Zuid-Afrika. Artikel IV van het verdrag beschermt zowel de partijen met als die zonder territoriale aanspraken. Hun activiteiten in het kader van het verdrag kunnen niet worden beschouwd als een verzaking aan hun claims, dan wel als een erkenning van de aanspraken van andere staten. Ook kunnen hun handelingen tijdens de duur van het verdrag niet gebruikt worden om hun positie te staven of om die van andere staten te betwisten. De partijen kunnen tijdens de duur van het verdrag geen nieuwe claims maken of hun bestaande aanspraken uitbreiden.

Claims op Antarctica

Sinds Land Gebied Begrenzing claim Kaart[24]
1908 Vlag van het Verenigd Koninkrijk Verenigd Koninkrijk Vlag van Brits Antarctisch Territorium Brits Antarctisch Territorium
Overlappend met andere claims
20°W tot 80°W Bestand:Antarctica, United Kingdom territorial claim.svg
1923 Vlag van Nieuw-Zeeland Nieuw-Zeeland Ross Dependency 150°W tot 160°E Bestand:Antarctica, New Zealand territorial claim.svg
1924 Vlag van Frankrijk Frankrijk Adélieland 142°2'E tot 136°11'E Bestand:Antarctica, France territorial claim.svg
1929 Vlag van Noorwegen Noorwegen Peter I-eiland Bestand:Antarctica Peter I Island.png
1933 Vlag van Australië Australië Australisch Antarctisch Territorium 160°E tot 142°2'E en
136°11'E tot 44°38'E
Bestand:Antarctica, Australia territorial claim.svg
1939 Vlag van Noorwegen Noorwegen Koningin Maudland 44°38'E tot 20°W Bestand:Antarctica, Norway territorial claim.svg
1940 Vlag van Chili Chili Antártica
Overlappend met andere claims
53°W tot 90°W Bestand:Antarctica, Chile territorial claim.svg
1943 Vlag van Argentinië Argentinië Overlappend met andere claims 25°W tot 74°W Bestand:Antarctica, Argentina territorial claim.svg
Geen Niet opgeëist
(Marie Byrdland)
90°W tot 150°W
(met uitzondering van Peter I-eiland)
Bestand:Antarctica, unclaimed.svg

Vroegere claims

Zie ook

Bevolking

De bevolking van Antarctica wordt geschat op ten minste 1000 mensen. Het aantal verschilt per seizoen. Antarctica heeft geen permanente bewoners, maar een aantal regeringen houdt permanente onderzoeksstations open. Telecommunicatie naar andere landen vindt plaats via radio of internet.

Onderzoeksstations

Zie de lijst van onderzoeksstations op Antarctica

Er bevinden zich ruim 60 poolstations op Antarctica, waar wetenschappelijk onderzoek wordt verricht door ruim 30 landen. Een aantal hiervan werkt permanent en een aantal andere alleen in de zomer. Het grootste poolstation is het Amerikaanse Station McMurdo aan de McMurdo Sound, waar tot 1200 mensen kunnen leven. De landen met de meeste poolstations zijn Argentinië (zeven) en Rusland (vijf met nog drie in de her-openstellingsfase). Veel poolstations zijn geconcentreerd op het Antarctisch schiereiland, aan de kust en op de eilanden in de Antarctis. Een van de meest geïsoleerde stations is het Russische Vostokstation. Nabij de zuidpool bevindt zich het Zuidpoolstation Amundsen-Scott.

Wetten en verdragen

Zie Verdrag inzake Antarctica, Antarctisch Milieuprotocol en Wet bescherming Antarctica voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Ozongat

Zie Gat in de ozonlaag voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Bestand:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png
Afbeelding van het grootste Antarctische ozongat ooit gemeten door de uitstoot van cfk's (september 2006).

Er is een groot gebied boven Antarctica waar ozon in lagere concentraties dan gewoonlijk te vinden is. Dit gebied wordt ook wel het gat in de ozonlaag genoemd. Dit gat dekt bijna het gehele continent en was op zijn grootst in september 2008 wanneer het langdurigste gat ooit gemeten tot eind december bleef bestaan.[25] Wetenschappers ontdekten het gat in 1985[26] en heeft gedurende jaren observatie de neiging gehad uit te breiden. Het gat in de ozonlaag wordt toegeschreven aan de uitstoot van chloor-fluor-koolstofverbindingen (cfk's) in de atmosfeer, dewelke ozon ontbinden in andere gassen.[27]

Enkele wetenschappelijke studies wijzen erop dat een aantasting van de ozonlaag een overheersende rol kan spelen betreffende klimaatverandering in Antarctica en in breder gebied het zuidelijk halfrond.[26] Ozon absorbeert grote hoeveelheden ultraviolette straling in de stratosfeer. Het gat in de ozonlaag boven Antarctica kan een afkoeling van 6 °C in de plaatselijke stratosfeer veroorzaken. Deze afkoeling heeft het verhevigen van de westenwinden die over het continent stromen (de poolwervel) tot gevolg en verhindert dus de uitstroom van de koude lucht nabij de Zuidpool. Bijgevolg kent de continentale massa van de Oost-Antarctische ijskap lagere temperaturen, en de randgebieden van Antarctica, voornamelijk het Antarctisch Schiereiland, worden onderworpen aan hogere temperaturen die zorgen voor een versneld smelten van het ijs.[26] Modellen doen ook vermoeden dat het gat in de ozonlaag en de versterkte poolwervel bijdragen tot de recente toename van zee-ijs vlak voor de kust van het continent.[28]

Galerij

IJsbergen op Antarctica

Zie ook

Externe links

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties
  1. º (en) Bernadette Hince: The Antarctic Dictionary, uitg. CSIRO Publishing, AU, 2000, ISBN 978-095774711-1, pagina 6.
  2. 2,0 2,1 ANP - 93 graden onder nul laagste temperatuur op aarde gemeten Nu.nl 10 december 2013.
  3. º De laagste temperatuur op aarde
  4. º (en) Liddell, H.G. en Scott, R., "Antarktikos" in Crane, G.R., A Greek–English Lexicon, Perseus Digital Library, Tuftsuniversiteit, geraadpleegd op 20 maart 2018.
  5. º (en) Hince, B., The Antarctic Dictionary, Collingwood, CSIRO Publishing en Museum of Victoria, 2000, 4, geraadpleegd op 20 maart 2018.
  6. º (en) Aristoteles, Meteorologica, boek II, deel 5, vertaald door E. Webster, Oxford, Clarendon Press, 1923, 144 p., geraadpleegd op 20 maart 2018.
  7. º (en) Hyginus, De astronomia, bewerkt door G. Viré, Stuttgart, Teubner, 1992, 176 p., geraadpleegd op 20 maart 2018.
  8. º (en) Apuleius, Opera omnia, deel 3, Londen, Valpy, 1825, 544 p., geraadpleegd op 20 maart 2018.
  9. º (en) Chaucer, G., A Treatise on the Astrolabe, bewerkt door W. Skeat, Londen, N. Trübner, 1872, 188 p., geraadpleegd op 20 maart 2018.
  10. º (en) "John George Bartholomew and the naming of Antarctica" in CAIRT, afl. 13, National Library of Scotland, 2008, geraadpleegd op 20 maart 2018.
  11. º Little America bij de Engelstalige Wikipedia
  12. º Admiral Richard E. Byrd - South Pole Video Interview, 1954, youtube.com
  13. º Antartica ADMIRAL BYRD Real Footage, youtube.com
  14. º Algemeen Dagblad 20 april 1963
  15. º http://www.klimaatinfo.nl/antarctica/ - Geraadpleegd op 2 oktober 2016
  16. º Het IPCC-rapport uit 2014 noemt dit verband "extremely likely" (buitengewoon waarschijnlijk)
  17. º KNMI: Ook Antarctica wordt warmer
  18. º Onderzoek van Eric Rignot
  19. º (en) The Race to Understand Antarctica’s Most Terrifying Glacier. Wired Geraadpleegd op 4 juli 2019
  20. º (en) If Thwaites Glacier collapses, it would change global coastlines forever (1 juli 2019) Geraadpleegd op 4 juli 2019
  21. º de Volkskrant,12 december 2016
  22. º Website van Nature Climate Change
  23. º British Antarctic Survey. Plants of Antarctica. Natural Environment Research Council Gearchiveerd van het origineel op 7 juni 2011 Geraadpleegd op 2015-11-28
  24. º (en) CIA Factbook: Antarctica (2011)
  25. º (en) British Antarctic Survey, Meteorology and Ozone Monitoring Unit, Antarctic Ozone, Natural Environment Research Council, geraadpleegd op 21 maart 2018.
  26. 26,0 26,1 26,2 (en) Schiermeier, Q., "Atmospheric science: Fixing the sky" in Nature, afl. 460, 792-795, 12 augustus 2009, geraadpleegd op 21 maart 2018.
  27. º (en) National Aeronautics and Space Administration, Advanced Supercomputing Division, The Antarctic Ozon hole, Amerikaanse overheid, geraadpleegd op 21 maart 2018.
  28. º (en) Bracegirdle, T.; Comiso, J.C.; Lachlan-Cope, T.A.; Marshall, G.J.; Maksym, T.; Meredith, M.P.; Orr, A.; Turner, J. en Wang, Z., "Non-annular atmospheric circulation change induced by stratospheric ozone depletion and its role in the recent increase of Antarctic sea ice extent" in Geophysical Research Letters, afl. 36, 8, 2009, geraadpleegd op 21 maart 2018.
rel=nofollow
rel=nofollow

Sjabloon:Navigatie territoriale claims Antarctica

rel=nofollow
rel=nofollow
90°0′0″S, 0°0′0″E